Vakantie in Lapland - (Vlieg)Vissen in noord Zweden

Update 27 april Renraid

Oftewel rendierentrek. De Lappen, of liever Samen, naar wie Lapland genoemd is kun je onderverdelen in drie groepen. Je hebt de fiske(vis)Samen, deze leven hoofdzakelijk van de visvangst en hebben geen rendieren. Ze wonen in 'gewone' huizen en hebben het nomadenbestaan al lang geleden vaarwel gezegd. Daarnaast heb je de fjäll(berg)- en de skogs(bos)Samen. Zoals de naam al doet vermoeden leven ze respectievelijk in de bergen en in de bossen. Deze twee Samengroepen leven van de rendierenteelt. Alleen leden van de fjäll- of skogsSamen clans hebben het recht om rendieren te houden. Voor 'gewone' Zweden en zelfs voor de fiskeSamen is het houden van rendieren verboden.

Tijdens de lange en koude winters leven de twee Samengroepen met hun rendieren in het kustgebied. Hier zijn de omstandigheden minder extreem en vinden de rendieren net genoeg voedsel om te kunnen overleven. Aan het einde van de winter trekken ze, afhankelijk van hun afkomst, met hun kuddes naar de bosgebieden in onze regio of verder, richting Noorwegen, naar het berggebied.
De fjällSamen, die de langste weg te gaan hebben, leggen bij deze renraid een afstand af van ongeveer 250-300 km. De kleinere clans doen dit transport met grote vrachtwagens maar deze oplossing is voor de grote rendierenhouders veelal te duur. Zij doen het op de traditionele manier en leiden hun kudde over wegen en rivieren naar het berggebied. Ze doen dit in dagetappes van zo'n 25 km. en zijn dus minimaal 10 dagen onderweg.

Zelf gaan ze daarbij niet meer, zoals vroeger, te voet maar maken ze gebruik van sneeuwscooters en soms zelfs helicopters. De route die ze daarbij afleggen is al eeuwen oud en ze weten precies welke watergebieden veilig zijn en welke ze moeten vermijden. Voor 1 mei moet de tocht gemaakt zijn want vanaf begin mei worden de kalveren geboren en voor hen zou zo'n lange inspannende tocht onmogelijk zijn. Afgelopen week hebben alle Samen deze, ieder half jaar terug kerende, rendierentrek gemaakt. De Samen die geen vrachtauto's gebruiken hebben daarbij dankbaar gebruik gemaakt van de skare. De rendieren komen veel gemakkelijker en sneller vooruit op deze bevroren sneeuw dan wanneer ze door diepe sneeuw zouden moeten ploegen.

Mijn vismaat Åke onderhoudt nauwe contacten met de leider van de Ran Samen clan. Deze clan bezit waarschijnlijk de grootste rendierenkudde van alle fjällSamen. Waarschijnlijk, omdat een Same nooit zal antwoorden op de vraag hoeveel rendieren hij bezit. Vergelijk het maar met het gegeven dat wij niet erg spraakzaam naar anderen zijn waar het betreft ons banksaldo. Dankzij de contacten van Åke was ik welkom om het vertrek van de kudde vanuit hun overnachtingsplaats van dichtbij mee te maken. Het was indrukwekkend om te zien met welk een ogenschijnlijk gemak deze, uit ongeveer 4000! rendieren bestaande, kudde door slechts 6 personen op sneeuwscooters in de goede richting werd gedirigeerd. Ons was wel vriendelijk gevraagd om niet te dicht bij te komen want stel je voor dat de rendieren van onze aanwezigheid zouden schrikken en plots met z'n allen een andere kant op zouden hollen....

Om een idee te geven hoe groot zo'n kudde is heb ik onderstaand een filmpje geplaatst. Je ziet de rendieren vlak na de start een weg oversteken. De foto's hierboven zijn van de kudde op het ijs van de Vindelälv.

De laatste vorstperiode is nu inderdaad aangebroken. We hebben 'snachts temperaturen rond de min 10 graden. Door deze nachtelijke vorst verandert de "sursnö" in "skare" (zie vorige update). Op deze "skare" is het ideaal scooter rijden. Je bent nu niet langer afhankelijk van de scooterpaden maar kunt in principe overal rijden zonder diep weg te zakken. Overal is wel betrekkelijk want het is 'not done' om kris kras door het moeras en bos te scheuren en daarbij schade toe te brengen aan de jonge gewassen en bomen. Als regel geldt dat je niet door die gebieden rijdt waar de bomen gemiddeld niet meer dan 2 meter boven de sneeuw uitsteken. Maar ook met die regel is het gebied waar je vrij doorheen kunt rijden onmetelijk groot. Wel moet je er terdege rekening mee houden dat door de zon, die zich momenteel van z'n beste kant laat zien, de sneeuw in de late namiddag weer van samenstelling veranderd is. Ik begin m'n uitstapjes dan ook 'smorgens om 8 uur en zorg ervoor dat ik uiterlijk 15 uur weer thuis ben.

Afgelopen zondag heb ik een tocht gemaakt met buurman Roland. Hij heeft een taxibedrijf en is de hele week druk in de weer om de schoolkinderen van en naar huis te brengen. Verder is hij ook een fanatieke baarsvisser en scooterrijder. Hij bezit ongeveer 250 hectare! bos en vindt het leuk om daar met de sneeuwscooter doorheen te rijden en mij z'n eigendom te laten zien. IJdelheid is ook de meeste Zweden niet vreemd. Onderweg stoppen we geregeld om wat te vissen in een van de meertjes of om koffie te drinken of omdat we op een plek zijn waar Roland een verhaal over wil vertellen. Zondag stopten we ergens midden in zijn bos en hij liet me een boom zien. Het was een spar en Roland vertelde dat er tot enkele jaren geleden hier 4 van deze sparren stonden maar dat er drie door een zware storm gesneuveld waren. Hij heeft bij die gesneuvelde bomen aan de hand van de jaarringen vastgesteld hoe oud die bomen waren. En niet alleen hij maar ook anderen, die hij gevraagd had zijn telling te controleren, kwamen tot de conclusie dat die bomen hun lange leven waren begonnen ergens ten tijden van koning Vasa.

Nu ben ik al geen licht waar het betreft onze Nederlands geschiedenis laat staan dat ik veel weet over de Zweedse. Het enige wat me te binnen schoot was dat Gustav Vasa de eerste koning van Zweden was maar ik kon er niet meteen een jaartal bij plaatsen. Op mijn vraag hierover antwoordde Roland dat deze Gustav Vasa koning was ergens tussen 1500 en 1600 en een vlug rekensommetje leerde me dat die boom dus ongeveer 450 jaar oud moest zijn.

Thuis gekomen was ik nog steeds onder de indruk van de leeftijd van die boom en twijfelde eigenlijk of ik het wel goed gehoord had. Dankzij het wonder, dat google heet, was ik er al snel achter dat ik het goed vertaald had en Roland's boom inderdaad zo'n slordige 450 jaar oud moest zijn. Om iets aan mijn achterstallige kennis van de Zweedse geschiedenis te doen las ik ook het verhaal over deze eerste koning dat de Zweedse schoolkinderen waarschijnlijk van buiten moeten leren. Net zoals wij dat vroeger ook moesten doen waar het onze Nederlandse helden betrof. Voor de lezer van dit blog volgt er nu een korte samenvatting over hoe Gustav Vasa de eerste Zweedse koning werd. Van buiten leren hoeven jullie echter niet, er volgt geen overhoring.

Een van Zwedens meest bekende personen is dus deze Gustav Eriksson Vasa, zoals hij voluit heette. Het was onder zijn leiding dat Zweden zich losmaakte uit de unie met Denemarken en Noorwegen. En dankzij zijn leiderschap als koning ontwikkelde Zweden zich in de zestiende eeuw tot een centraal bestuurt en zelfstandig land.

Daarvoor aan het eind van de veertiende eeuw hadden Zweden, Denemarken en Noorwegen zich verenigd in één unie. De drie landen werden bestuurd door één regent en hadden één leger en een gezamelijke buitenlandse politiek. Maar naast deze regent vormde men ook een rijksraad met leden van elk van de drie landen. Ook zou ieder land bestuurd worden door zijn eigen heren en behield ieder land zijn eigen wetten. Het besluit tot de vorming van deze unie werd in 1397 in Kalmar (Zweden) genomen. De eerste regent was Margereta. Zij had een Deense vader, Noorse moeder en een Zweedse echtgenoot en was dus in alle opzichten de ideale vertegenwoordiger van de drie landen.

In het begin ging het voorvarend met de unie maar gaandeweg werden de tegenstellingen tussen vooral Denemarken en Zweden steeds duidelijker. Cultureel en economisch gezien was Denemarken de leidende en belangrijkste natie terwijl in Zweden de omstandigheden steeds slechter werden. De grondstofdelving was toendertijd al erg belangrijk in Zweden maar door de oorlogen in het Oostzeegebied verliep de export van ijzererts erg moeizaam en bovendien was de belastingdruk te hoog (ook toen al). De eerste opstand liet dan ook niet lang op zich wachten en in 1434 was deze een feit. Deze opstand werd door het vermoorden van de leider in 1436 in de kiem gesmoord en de unie bleef verder aan de macht.

De volgende opstand tegen de Denen kwam in 1471. Nu was het het Zweedse hoofd van de rijksraad, Sten Sture, die de leiding van de opstand op zich nam. De eerste slag werd gewonnen door de Zweden maar de Denen weigerden de unie op te geven. En nadat vervolgens de Denen in 1520 op hun beurt een slag wonnen tegen de Sten Sture aanhangers toog de toenmalige koning van de unie, Kristian II, naar Stockholm om de Zweden te laten zien wie de macht had. Op het grote plein (stortorget) in Stockholm liet deze Kristian zijn belangrijkste vijanden ten dood brengen.

De koning van de unie was er van overtuigd dat de weerstand tegen de unie hiermee definitief gebroken was maar integendeel. Door dit Stockholmse bloedbad waren vele Zweden woedend en een van hen was Gustav Eriksson Vasa, die in dit bloedbad een aantal familieleden waaronder zijn vader verloren had. Om een nieuwe opstand tegen de Denen te mobiliseren probeerde hij hulp te krijgen van de Sten Sture aanhangers. In het begin lukte dit maar moeizaam maar gaandeweg kreeg hij steeds meer steun en in 1521 werd hij tot leider van de opstand gekozen. Daarna ging het heel snel. Steeds meer tegenstanders van de Denen gaven hun openlijke steun aan Gustav Vasa en hierdoor lukte het om de Denen binnen 2 jaar Zweden uit te krijgen. 6 juni 1523 werd hij in Mora gekozen tot de eerste koning van het zelfstandige Zweden.

Ieder jaar, op de eerste zondag van maart, wordt ter herinnering aan Gustav Vasa de zogenaamde Vasaloppet georganiseerd. Dit is een langlaufwedstrijd over 90 kilometer met finish in Mora. De eerste keer dat deze wedstrijd plaats vond in 1922 waren er 119 langlaufers aan de start. Inmiddels zijn er zo'n kleine 20000 deelnemers en wordt het parcours bevolkt door een veelvoud hiervan aan toeschouwers. Bovendien kijken die zondag ook nog eens 3 miljoen mensen naar de televisie, die de wedstrijd van start tot finish live uitzendt (Zweden heeft 9 miljoen inwoners). Een evenement dat in populariteit zeker niet onderdoet voor de Nederlandse elfstedentocht maar een evenement dat wél ieder jaar gehouden wordt.....

Update 18 april Nog 4 weken

Precies die tijd duurt het nog tot de opening van het seizoen, tenminste waar het betreft het vissen op open water. Want het ijsvisseizoen is nu natuurlijk nog in volle gang. Alhoewel, het met het dooiweer van de afgelopen week, niet eenvoudig is om bij de meren te komen. De sneeuw is door de dooi verworden tot zogenaamde 'sursnö' (zure sneeuw). In Nederland hebben we niet zoveel woorden voor sneeuw, maar in de landen waar het oppervlak meer dan een half jaar bedekt is door een witte deken ligt dat anders. Zo is bijvoorbeeld bekend dat de Eskimo's, of liever Inuit, ongeveer 200 woorden hebben waarmee ze steeds weer een ander soort sneeuw aangeven. Zoveel zijn het er hier niet. De Samen hebben er in hun taal ongeveer 70 en veel van deze woorden bestaan ook in het Zweeds en worden vooral in Noord-Zweden dagelijks gebruikt.

Sursnö dus, een sneeuw waarin het nagenoeg onmogelijk is om je voort te bewegen. De sneeuw is heel poreus en nat en bij de minste druk die je erop uitoefent zak je weg tot de bodem. Bij sneeuwdiktes van 1 tot 1.5mtr. geen pretje. Een paar keer ben ik er toch op uit gegaan om te ijsvissen. Ik heb gevist op een meer dat zo'n 600 meter van de openbare weg ligt. En 's morgens, na een paar graden nachtvorst, is de bovenlaag van de sneeuw net hard genoeg om er met sneeuwschoenen over te lopen. Maar, als het rond het middaguur tijd is om weer huiswaarts te keren, zijn het geheel andere omstandigheden. De zon heeft er dan voor gezorgd dat die bevroren bovenlaag weer ontdooid is en dan is het, ook met sneeuwschoenen aan je voeten, een pittige lichamelijk oefening om weer bij de auto te geraken. Ik ben de afgelopen week dan ook al heel wat 'wintervet' kwijt geraakt.

Gisteren is het weer harder gaan vriezen en heeft het zelfs de hele dag gesneeuwd. Als de pittige nachtvorst (-10) die we nu twee nachten achter elkaar hadden nog even aanhoudt dan verandert de sursnö in skare. Dit is een soort sneeuw die door de dooi flink ingeklonken is en daarna hard bevroren. Ideale sneeuw om er op uit te gaan, ook met de sneeuwscooter. Dus waarschijnlijk komt de, in de vorige update aangekondigde, laatste vorstperiode er nu aan.

Ondanks dit winterweer zijn de tekenen van het aankomende voorjaar toch steeds duidelijker. Op de eerste foto, linksboven, zie je dat de bevroren Vindelälv langzaam weer tot leven komt. De foto is genomen bij Beukaforsen, een van de sterkste stroomversnellingen in ons gebied. Over enkele weken is dit nu nog kleine open stukje een wervelende en kolkende watermassa.
Een ander teken van het voorjaar zijn de, van hun wintervakantie, terug kerende eenden en zwanen. En sinds gisteren zijn ook de kraanvogels weer terug in ons dorp. Deze laatsten maakten me vanmorgen wakker met hun geroep. Het was pas 5 uur maar ik maalde er niet om. Integendeel het is een heerlijk geluid, want als de kraanvogels terug zijn dan is de zomer niet meer ver...

Update 11 april Jantelagen

Deze week was het weer niet echt om over naar huis te schrijven. Dooiweer, ook 'snachts en we hebben de eerste regen gehad. Al met al geen weer om met de sneeuwscooter op pad te gaan, dus helemaal niet gevist de afgelopen week. Maar alvorens we de winter definitief vaarwel kunnen zeggen zal er ongetwijfeld nog een vorstperiode komen waarbij het nog een laatste keer ideaal scooter- en ijsvisweer wordt. Dus nog even geduld hebben. Deze keer dan ook geen update met 'sterke' visverhalen maar iets heel anders.

Wat me bij de vele gesprekken, vriendschappelijke en officiële, met de Zweden steeds weer opvalt is hun vermogen om oeverloos te praten, steeds vriendelijk te blijven, nooit direct voor hun mening uit te komen, geen kritiek te hebben op jouw mening en aan het eind van een gesprek prachtige conclusies trekken en afspraken maken. Doch daar blijft het dan bij want alvorens die afspraken in daden worden omgezet zullen er nog heel wat gesprekken volgen. Zelfs voor een Limburger, een volk dat toch ook bekend staat als rustig en bescheiden

, was dit in den beginne behoorlijk wennen.

Dit gedrag van de meerderheid van de Zweden vindt zijn oorsprong in de zogenaamde Jantelagen. Lagen betekent letterlijk: de wet. En Jante is een fictieve plaats in het boek "En flyktning krysser sitt spår" (een vluchteling kruist zijn spoor).
In dit boek uit 1933 beschrijft de Deens-Noorse schrijver Aksel Sandemose(1899-1965) voor het eerst het begrip Jantelagen. Deze wet bestaat uit een negental geboden die bewust of onbewust een grote rol spelen in de Zweedse samenleving.

- Je moet je niet inbeelden dat je iets voorstelt.
- Je moet je niet inbeelden dat je slimmer bent dan ons.
- Je moet je niet inbeelden dat je beter bent dan ons.
- Je moet je niet inbeelden dat je meer weet dan ons.
- Je moet je niet inbeelden dat je ons de baas bent.
- Je moet je niet inbeelden dat je ergens voor deugt
- Je zult niet om ons lachen.
- Je moet niet denken dat iemand zich iets van jou aantrekt.
- Je moet niet denken dat je ons iets kunt leren.

In het dagelijks leven worden deze toch wat zwaarmoedig klinkende "geboden" meestal vereenvoudigd tot één regel: Je moet je niet inbeelden dat je beter bent dan anderen. Dit klinkt natuurlijk een stuk positiever omdat het een aanzet is tot bescheidenheid. En die siert tenslotte de mens.

Deze Jantelagen is ook een erg effectieve wet waar het betreft het neersabelen van nieuwe ideeën, het tegenhouden van veranderingen maar ook bij het vinden van oplossingen voor problemen. Een stopzin die daarbij bijvoorbeeld steeds weer terug komt is: "Op die manier hebben we het nooit gedaan". En zo blijft alles bij het oude.

En dus ook in gesprekken merk je steeds weer de invloed van de Jantelagen. Het is ongepast in een discussie om hard te praten of om voortdurend het woord te hebben. Er wordt eindeloos gediscussieerd maar men houdt zijn eigen mening veelal voor zich. Want door het verkondigen van je eigen mening kan de discussie verharden en je zou je gesprekspartners in verlegenheid kunnen brengen en dat weer wordt als onbeleefd gedrag ervaren. Als buitenlander, zeker als je geen Zweeds spreekt, ben je meestal ongevoelig voor deze nuances in een cultuur en zo kan het dan gebeuren dat je in een gesprek zonder problemen en lange discussies steeds je gelijk krijgt. Tenminste dat denk je, het enige echter wat je bereikt is dat je je eigen mening aan de anderen hebt opgedrongen. Uiteindelijk zal dit erin resulteren dat je gemeden wordt en geisoleerd raakt waardoor de droom van emigratie naar dat mooie en idyllische Scandinavië gedoemd is te mislukken. Bewust schrijf ik Scandinavië, want behalve in Zweden zit de Jantelagen ook geworteld in de andere Noord-Europese landen.

Maar, zoals Cruyff placht te zeggen: " elke medaille heb sijn keersijde", heeft ook de Jantelagen niet alleen negatieve kanten. Doordat het nauw samenhangt met het gelijkheidsbeginsel zijn de hierarchische verschillen in Scandinavië minder sterk zichtbaar dan in andere landen. En ook het meer dan uitstekende Zweedse sociale stelsel is een duidelijk voortvloeisel van de Jantelagen.

Persoonlijk ervaar ik geen problemen in de omgang met de zich volgens de Jantelagen gedragende Zweden. Maar waarschijnlijk is dat voor een groot deel te danken aan mijn karakter. Ik ben nogal rustig van aard en niet iemand die graag het hoogste woord heeft en op de voorgrond treedt. Deze eigenschappen worden dus door de mensen hier wel gewaardeerd want zo zijn ze zelf ook. Natuurlijk heb ook ik, vooral in mijn hoedanigheid als ondernemer, moeten wennen aan het gebrek aan daadkracht om zaken aan te pakken en op te lossen. Maar eenmaal gewend en aangepast leeft het zich prima en inmiddels heb ik ook de lijfspreuk van de mensen hierboven, waarmee ieder probleem wordt aangepakt, tot de mijne gemaakt: "Det löser sig" oftewel: Dat lost zich vanzelf op!

NB: Voor dit stukje over de Jantelagen heb ik twee bronnen gebruikt die ik hier graag vermeld: Zweeds en Duits .
Verder hebben de foto's niet veel met het onderwerp uit te staan behalve dat ze door mij in Zweden gemaakt zijn. Ze zijn louter bedoeld om het geheel wat op te fleuren.

Update 5 april Pimpeltävling

Zoals in de advertentie, die geplaatst was in het gemeenteblaadje SorseleAktuellt, te lezen is hebben we in Tväråträsk op 1ste paasdag een pimpeltävling en (och) een familjedag gehouden. Familjedag zal iedere lezer wel kunnen associëren met familiedag. De meeste ouderen die in deze buurt wonen krijgen met Pasen hun kinderen en kleinkinderen op bezoek. Die kinderen wonen in de grotere steden omdat daar de werk- en studeermogelijkheden voor handen zijn die de kleinere gemeenschappen ontberen. De afstanden naar die steden zijn zo groot dat 'eventjes op bezoek gaan' bij pa en ma er niet in zit. En 1ste paasdag is dan ook een van de weinige dagen per jaar dat de ouders hun kinderen en de opa's en oma's hun kleinkinderen zien.

Om die dag te vieren wordt er ieder jaar een samenzijn georganiseerd op een stukje van het meer tegenover ons huis, het Tväråträsket. En om het aangename met het nuttige te verenigen wordt er gelijktijdig ook een pimpeltävling georganiseerd. Welnu, tävling betekent wedstrijd maar het is geen wedstrijd in het nuttigen van alcoholische versnaperingen. Nee, pimpelen heeft niets met alcohol te maken maar alles met ijsvissen. Het is een ijsviswedstrijd waarbij het de bedoeling is binnen een bepaalde tijd een zo groot mogelijk gewicht aan vis te vangen. In het meer zwemt behoorlijk veel baars, snoek en voorn maar geen 'edelfisk' zoals forel. In Nederland opgegroeid en daar ook leren vissen met de daarbij behorende normen waar het betreft het doden van vis heb ik moeite met dit soort wedstrijden. Maar in het kader van de inburgering toch maar besloten mee te doen. Ik wist bij voorbaat zeker dat ik niet tot de winnaars zou behoren want om vis te vangen met een hengeltje is een van de eerste vereisten een met aas voorziene haak. En laat dat nou net hetgene zijn wat ik 'vergeten' was te monteren. Door op deze manier deel te nemen aan de wedstrijd was ik toch betrokken bij dit stukje Zweedse cultuur maar ik zou geen ondermaats baarsje hoeven te doden. Dit soort ijsviswedstrijden worden in Zweden massaal gehouden en zijn een onderdeel van hun cultuur. Ik voel mij absoluut niet geroepen om deze cultuur te veroordelen. Temeer ik ook met eigen ogen gezien heb dat er bij "professioneel" georganiseerde wereldkampioenschappen vliegvissen ook heel veel mis is met de behandeling van de gevangen vis. Vooral het release gedeelte is voor verbetering vatbaar. Maar nu dwaal ik af...

Na betaling van 50 Zweedse kronen krijg je een plastic zak met daarop, een met viltstift geschreven, startnummer en ben je deelnemer. De regels zijn simpel: proberen zo veel en/of zo zwaar mogelijk vis te vangen met een ijsvishengeltje. Er is een volwassen- en een kinderklasse, de grens ligt bij 13 jaar. De prijzen voor de winnaars bestaan uit geldbedragen, Omgerekend 75, 50 en 25 euro voor de eerste drie plaatsen in de volwassenklasse.Een half uurtje voor de wedstrijd begint zoekt iedere deelnemer een plekje op het ijs. Er worden dus geen plaatsen toegewezen maar je gaat geheel naar eigen inzicht op pad en zoekt ergens een plekje. Om precies half 1 werd het signaal gegeven dat de wedstrijd begonnen was en werden de gaten geboord.

Zittend op het ijs en méér genietend van het zonnetje dan van de wedstrijd viel het me op dat er een groot aantal kinderen meedeed. De Zweedse jeugd krijgt zo het (ijs)vissen met de paplepel ingegoten. En ook het doden van de ondermaatse visjes is voor hun de gewoonste zaak van de wereld.

Na anderhalf uur was de wedstrijd afgelopen en werden de gevangen vissen ter weging aangeboden. De 75 euro gingen naar een deelnemer die een dikke 800 gram aan baars gevangen had. Vriendelijk knikkend luisterde ik naar de troostende woorden van enkele deelnemers, die me verzekerden dat ik volgend jaar wellicht meer geluk zou hebben en òòk vis zou vangen. Ik betwijfel het.

De eigenaar van de plaatselijke huskyfarm was wel in z'n nopjes met alle dode vis die hij gratis aangeboden kreeg om te verwerken in z'n hondenvoer. Denkend aan al die blije, kwispelende huskys hield ik toch nog een goed gevoel over aan deze 1ste paasdag....

HOME